Akte van prins Willem van Oranje, Gouda 1573

Home / Bronnen / Akte van prins Willem van Oranje, Gouda 1573    |    Terug
Akte van prins Willem van Oranje, Gouda 1573
   
   
 
 
 
 
 
Transcriptie
1 Wilhelm, bij der gratien Godts, prince van 2 Oraengien, grave van Nassau, van Catzenellenbogen, van Vianden, van Dietz, 3 van Bueren, van Leerdamme Ec&.1, heere ende baroen van Breda, van Diest, 4 van Grimbergen, van Arlay, van Nozeroy Ec&.1, borchgrave van Antwerpen ende 5 van Besanchon, stadthouder ende capiteyn generael, over Hollandt, Zeelandt, VVest 6 Vrieslandt ende Vuytrecht. Allen den ghenen die dese iegenwoirdighe zien, 7 ofte hoiren lesen zullen, saluyt. Alzoo die eersaeme borgermeesteren ende 8 regheerders der stede vander Goude, ons alhier te kennen gegheven hebben 9 hoe dat de zelve heure stede, eertyden eene van die vermaerste in Hollandt 10 wesende, doire de overvloedighe neringhe van brouwen, traffycqueren, der selver 11 innewoonderen, met heuren bueren, op desen landen van Hollandt, Zeelandt, 12 Brabant, Vlaenderen ende elders waer vuyt groote prosperiteyt ende 13 welvaren volghde. Maer alzoo dezelve neringhe, allencxkens zeer gecesseert 14 ende noch dagelycx meer ende meer cesserende, iae geheel te gronde gegaen is 15 ende dat zy / midts den soberen ryckdom ende incompste aldaer / de zelve 16 stede qualyck onderhouden ende alle lasten dier daghelycx vallen ende 17 noch vallen zullen, betalen cunnen, deur dien de ryckste innewoonderen van 18 daer meest alle vertrocken zyn noch dagelycx vertrecken ende meer ende meer 19 vertrecken zullen, indyen in tyts daer inne nyet en werde verzien. VVelcken 20 aengemerckt ende alzoo tselve is tenderende tot ruyne ende totale bederffenisse 21 van de voirseyde stede, ende den innewoonderen aldaer. Twelck wy begheeren, by 22 allen mogelycken middelen te precaueren, is ons ernstich ordonneren ende 23 bevelen by desen, den zelven innewoonderen, van wat qualiteyt die zyn mogen, ten 24 eynde zy hen van nv vortaene nyet meer en vervoirderen, vuyter voirseyde stede 25 te vertrecken ende haerlieder domicilium tot anderlieder steden ofte plaetssen van meerder 26 oft diergelycke, oyck van anderlieder neeringhe wesende te transfereren, dan by 27 expressen consente ende advyse van den borgermeesteren ende raet aldaer. 28 Begheerende het zelve alzoo naergecomen geobserveert ende onderhouden worde 29 op pene van in onse ongenade te vallen ende daer over arbitralycken gestraft 30 te worden. Ende op dat nyemandt ignorantie daer van en pretendere, soo 31 ontbieden ende bevelen wy den voirseyde borgermeesteren vander Goude, dese onse iegen- 32 woirdige ordonnantie, te doen vuytroepen, condigen ende publiceren, daer 33 ende alzoot behoren sal. Ende die zelve daer naer, tegens den overtreders ter 34 executien te stellen. Want onsen ernstigen wille ende beliefte zulx is, 35 des t’oirconden, hebben wy dese met onsen name geteeckent ende ons 36 secreet segel daer beneffens doen drucken in placcate, gegheuen tot 37 Delft, opten eenetwintichsten dach der maent Aprillis, in iare 38 ons Heeren, duysent, vyffhondert, tseventich ende drye. [21-04-1573] [handtekening] Guille de Nassau By bevele van synder Excellentie N . Brvnynck

In het jaar 1573, het jaar waarin deze akte is opgesteld, zit Gouda middenin de Opstand. De geuzen onder leiding van Adriaen van Swieten zijn nu een jaar in de stad.

 

Maar wat heeft de akte van prins Willem van Oranje uit 1573 hier mee te maken? Om de akte van Willem van Oranje te begrijpen, moet je weten dat Gouda in 1572 de kant van de prins heeft gekozen. In zijn akte beschrijft Willem van Oranje dat de bierbrouwerijen Gouda veel welvaart en weelde hebben gebracht. Toch is er in de 16de eeuw sprake van een sterke daling van het aantal Goudse bierbrouwerijen. De voornaamste reden voor de terugloop is dat er in Gouda geen wetgeving komt om je brouwerij te laten groeien. Het stadsbestuur houdt vast aan traditionele eisen waaraan een brouwerij moet voldoen en hoeveel een brouwer mag produceren. Veel ondernemers vertrekken uit de stad om elders een nieuw bedrijf op te richten of om zich aan te sluiten bij grotere ondernemingen.
Precies in een periode dat het economisch al slecht gaat in Gouda. Schepen op de IJssel en Gouwe hebben last van de oorlogshandelingen, waardoor de binnenvaart enorm terugloopt. Er is weinig aanvoer van producten en voedsel. Daarnaast staan delen van het land onder water, omdat de IJsseldijk op zestien plaatsen doorgestoken wordt voor het ontzet van Leiden. De boeren in die gebieden kunnen geen gewassen telen of vee laten grazen.

In de akte beschrijft Willem van Oranje dat steeds meer ondernemers de stad verlaten. Dit zorgt ervoor dat de stad in nog verder in verval raakt en Van Oranje ziet zich daarom genoodzaakt mensen te verbieden de stad Gouda te verlaten. Ze mogen alleen de stad uit als ze toestemming hebben van de burgemeesters van Gouda.

Het verval van Gouda in deze beginjaren van de Opstand heeft niet alleen met het vertrek van ondernemers te maken. Zoals al gezegd heeft de bevolking te leiden onder voedseltekorten. Daarnaast wordt Gouda in 1573 getroffen door een pestepidemie. Ook ontvluchten veel rooms-katholieken de stad uit angst voor het geweld tegen katholieke geestelijken door geuzen als Lumey. 

 

Bron: P. Abels e.a., Duizend jaar Gouda. Een stadsgeschiedenis (2002) 84 - 85, 275 - 277, 308 - 311.

 

Datering: 1573 / 1573
Collectie: Algemeen archief
Nummer: 0001. 2746
Link: https://data.samh.nl/page/aggregation/scope/293877
Streekarchief Midden - Holland

Het SAMH bewaart de archieven van de volgende gemeenten:

Gouda, Krimpen aan den IJssel, Krimpenerwaard, Waddinxveen, Zuidplas en Omgevingsdienst Midden-Holland

Heb je een opmerking over deze bron of een suggestie voor een nieuwe bron, onderwerp of thema? Laat het ons weten via educatie@samh.nl
  Onderdeel van thema's

Geschiedenislokaal Midden-Holland

Akte van prins Willem van Oranje, Gouda 1573

Tijdvak: Tijd van ontdekkers en hervormers, 1500-1600


Omschrijving

In het jaar 1573, het jaar waarin deze akte is opgesteld, zit Gouda middenin de Opstand. De geuzen onder leiding van Adriaen van Swieten zijn nu een jaar in de stad.

 

Maar wat heeft de akte van prins Willem van Oranje uit 1573 hier mee te maken? Om de akte van Willem van Oranje te begrijpen, moet je weten dat Gouda in 1572 de kant van de prins heeft gekozen. In zijn akte beschrijft Willem van Oranje dat de bierbrouwerijen Gouda veel welvaart en weelde hebben gebracht. Toch is er in de 16de eeuw sprake van een sterke daling van het aantal Goudse bierbrouwerijen. De voornaamste reden voor de terugloop is dat er in Gouda geen wetgeving komt om je brouwerij te laten groeien. Het stadsbestuur houdt vast aan traditionele eisen waaraan een brouwerij moet voldoen en hoeveel een brouwer mag produceren. Veel ondernemers vertrekken uit de stad om elders een nieuw bedrijf op te richten of om zich aan te sluiten bij grotere ondernemingen.
Precies in een periode dat het economisch al slecht gaat in Gouda. Schepen op de IJssel en Gouwe hebben last van de oorlogshandelingen, waardoor de binnenvaart enorm terugloopt. Er is weinig aanvoer van producten en voedsel. Daarnaast staan delen van het land onder water, omdat de IJsseldijk op zestien plaatsen doorgestoken wordt voor het ontzet van Leiden. De boeren in die gebieden kunnen geen gewassen telen of vee laten grazen.

In de akte beschrijft Willem van Oranje dat steeds meer ondernemers de stad verlaten. Dit zorgt ervoor dat de stad in nog verder in verval raakt en Van Oranje ziet zich daarom genoodzaakt mensen te verbieden de stad Gouda te verlaten. Ze mogen alleen de stad uit als ze toestemming hebben van de burgemeesters van Gouda.

Het verval van Gouda in deze beginjaren van de Opstand heeft niet alleen met het vertrek van ondernemers te maken. Zoals al gezegd heeft de bevolking te leiden onder voedseltekorten. Daarnaast wordt Gouda in 1573 getroffen door een pestepidemie. Ook ontvluchten veel rooms-katholieken de stad uit angst voor het geweld tegen katholieke geestelijken door geuzen als Lumey. 

 

Bron: P. Abels e.a., Duizend jaar Gouda. Een stadsgeschiedenis (2002) 84 - 85, 275 - 277, 308 - 311.

 

Datering: 1573 / 1573
Collectie: Algemeen archief
Nummer: 0001. 2746
Link: https://data.samh.nl/page/aggregation/scope/293877

Streekarchief Midden - Holland

Het SAMH bewaart de archieven van de volgende gemeenten:

Gouda, Krimpen aan den IJssel, Krimpenerwaard, Waddinxveen, Zuidplas en Omgevingsdienst Midden-Holland

Trefwoorden

De Opstand
Gouda
Vroegmoderne tijd

PDF's

Transcriptie en moderne hertaling van Akte van Willem van Oranje 0001. 2746.pdf: www.geschiedenislokaalmiddenholland.nl/media/432815/transcriptie-en-moderne-hertaling-van-akte-van-willem-van-oranje-0001-2746.pdf